Türkiye Heinrich Böll Stiftung Derneği tarafından hazırlanan “Toprak Atlası - 2025” raporunda çarpıcı sonuçlar yer aldı. Toprak Atlası'nın tanıtım toplantısı Postane İstanbul'da yapıldı.
Heinrich Böll Stiftung İstanbul Ofisi Ekoloji ve İklim Değişikliği Program Koordinatörü Cem Bico'nun açılış konuşmasını yaptığı toplantının panel kısmında atlasın editörlerinden Prof. Dr. Ayten Namlı ile Dr. Ulaş Karakoç konuştu.
Toprak Atlası'nda yer alan araştırmalardan birini “Faillerin Kazandığı Düzen” başlığıyla Lena Luig yazdı. İncelemeye göre, suni gübre ve pestisit üreten dev şirketler büyük paralar kazanıyor, hükümetleri etkiliyor ve politikaları değiştiriyor. Kaybeden ise çiftçi ve toprak oluyor.
Pestisit kullanımı artıyor, risk büyüyor
Aşırı suni gübre ve pestisit kullanımı yalnızca tarımsal üretimi değil, ekosistemin tamamını etkileyen bir kriz alanına dönüşmüş durumda. Özellikle azotlu gübreler, sera gazı emisyonlarını artırarak iklim krizini derinleştirirken; pestisitler topraktaki faydalı mikroorganizmaları yok ederek toprağın canlılığını zayıflatıyor.
Buna rağmen, bu ürünlerin küresel satışı rekor seviyelere ulaşmış durumda.
2023 yılında dünya genelinde yaklaşık 73 milyar dolarlık pestisit, 200 milyar doları aşan suni gübre satışı gerçekleşti.
Sektörü bu firmalar kontrol ediyor!
Pestisit üreticisi en büyük dört şirket (Syngenta, Bayer, Corteva ve BASF) 2020 yılında küresel pazarın yüzde 62’sini oluşturuyordu. Gübre endüstrisi de
son yirmi yılda çok sayıda birleşme ve devralma işlemi sonucunda Nutrien CF Industries, Mosaic ve Yara gibi şirketler elinde yoğunlaştı.
Kâr patlaması: En büyük üç pestisit şirketi
2022 yılı, pestisit devleri için olağanüstü bir kârlılık yılı oldu. Dünyanın en büyük üç pestisit üreticisinin 2022 yılında elde ettiği kâr artışı dikkat çekici boyutlara ulaştı.
En büyük 3 pestisit üreticisinin yıllık kâr artışı (2022 / 2021)
Syngenta Group: %32
Bayer CropScience: %46
BASF Tarım Çözümleri: %71
Bu tablo, pestisit fiyatlarındaki artışın çiftçiye maliyet, şirketlere ise yüksek kâr olarak yansıdığını gösteriyor.
Gübre sektöründe de tablo değişmiyor
Benzer bir eğilim gübre sektöründe de görülüyor. En büyük dokuz gübre şirketinin kâr marjları son üç yılda kesintisiz şekilde arttı.
Grafik – En büyük 9 gübre şirketinin kâr marjları
2020: %20,7
2021: %29,8
2022: %35,8
Bu artış, özellikle 2022’deki yüksek girdi fiyatlarının üreticilerin kârlılığını sıçrattığını ortaya koyuyor.
Tekelleşme derinleşiyor
Toprak Atlası 2025’e göre pestisit ve gübre endüstrisi, 1990’ların ortasından bu yana hızla tekelleşiyor.
1996–2009 yılları arasında yüzlerce tohum ve pestisit şirketi, altı büyük holding altında birleşti.
Syngenta, Bayer, Corteva ve BASF, 2020 yılında küresel pestisit pazarının %62’sini kontrol ediyordu.
Gübre sektöründe ise Nutrien, CF Industries, Mosaic ve Yara gibi şirketler pazarın büyük bölümünü elinde tutuyor.
türkiye'de gübre kullanımı arttı
Türkiye’de de kimyasal gübre kullanımı dikkat çekici biçimde arttı.
Son 20 yılda dönüm başına gübre kullanımı 6–7 kg’dan 8–9 kg’a yükseldi.
Yıllık 6–7 milyon tonluk tüketimin yarıdan fazlası ithal.
Özelleştirmeler sonrası üretimde 7 büyük firma, pazarlamada ise daha az sayıda oyuncu etkili.
Öne çıkan şirketler arasında Toros Gübre, İGSAŞ ve Tarım Kredi Kooperatifleri yer alıyor.
lobi yaparak siyaseti etkilediler
Rapora göre pestisit ve gübre şirketleri, yalnızca piyasa gücüyle değil, siyasi etkiyle de konumlarını koruyor.
Avrupa Birliği’nde “Çiftlikten Çatala Stratejisi” kapsamında pestisit kullanımını %50 azaltmayı hedefleyen düzenlemeler, yoğun lobi faaliyetleriyle zayıflatıldı.
2020–2023 arasında pestisit şirketleri ve endüstriyel tarım temsilcileri, Avrupa Parlamentosu üyeleriyle 400’den fazla görüşme yaptı. Sonuç olarak, pestisit ve gübre azaltım hedefleri fiilen rafa kaldırıldı. 
Yasaklı pestisitleri ülkelerinde KULLANMIYORLAR AMA SATIYORLAR
AB’de yasaklanan pek çok pestisit, Küresel Güney ülkelerine (daha düşük gelirli veya kırılgan ekonomiler) satılmaya devam ediyor.
2018’de AB ülkeleri ve Birleşik Krallık, Avrupa’da yasaklı 81 bin ton pestisitin ihracatına onay verdi.
En büyük ihracatçılar arasında Almanya, İtalya ve Birleşik Krallık yer aldı.Bu durum, çevresel risklerin coğrafi olarak yer değiştirdiğini ancak ortadan kalkmadığını gösteriyor.
Asıl çözüm kullanımı azaltMAK
Raporda dikkat çekilen en önemli noktalardan biri şu:
Gübre ve pestisit üretimini “karbonsuzlaştırmak”, sorunu çözmüyor.
Örneğin: Birleşik Krallık’ta çiftçiler, 2022’de %25 daha az mineral gübre kullanmalarına rağmen verimi artırmayı başardı.
Bu veri, kimyasal girdileri azaltmanın verim kaybı anlamına gelmediğini ortaya koyuyor.
Pestisit tarımın yeni kırılma hattı
Toprak Atlası 2025 verileri, pestisit kullanımının yalnızca çevresel değil; ekonomik, siyasi ve toplumsal bir kriz alanına dönüştüğünü gösteriyor. Kârlarını artıran birkaç küresel şirketin yön verdiği bu sistem, çiftçiyi daha yüksek maliyetlerle, toprağı ise daha ağır tahribatla karşı karşıya bırakıyor.
Uzmanlara göre, önümüzdeki yıllarda pestisit meselesi tarımın en büyük yapısal sorunlarından biri olacak.
Kaynak: Bu haber Toprak Atlası 2025 raporundan derlenmiştir.
