Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. Aysu Özge Yönetci Pekuz, anne-babaların giderek daha yaygın kullandığı bitkisel takviyelerin yaratabileceği tehlikelere dikkat çekti.
Yoğun bakım alarmı: 4 yaşındaki çocuğa toksik doz kara mürver
Dr. Pekuz, özellikle kara mürver ekstresinin bilinçsiz kullanımının ciddi sonuçlar doğurabileceğini vurgulayarak yakın zamanda yaşanan vakayı aktardı: "4 yaşındaki bir hastam kara mürver ekstresini biraz da toksik dozda kullanmıştı. Ciddi bir yoğun bakım süreci yaşamak zorunda kaldı."
KARA MÜRVER YAN ETKİLERİ
Söz konusu uyarı, anne-babalarca "doğal ve zararsız" olarak algılanan bitkisel takviyelerin aslında büyük sağlık riskleri taşıyabileceğini bir kez daha gözler önüne serdi. Kara mürver ekstresi (Sambucus nigra), son yıllarda bağışıklık destekleyici olarak çocuklara sıkça verilen ürünler arasında yer alıyor. Ancak bu bitkinin ham halde tüketimi ve yanlış dozlanması ciddi toksik etkilere yol açabiliyor.(1)
Kara mürver ekstresi nedir? Sambucus nigra'yı tanıyalım
Kara mürver (Sambucus nigra), özellikle Avrupa'da yüzyıllardır geleneksel tıpta kullanılan, koyu mor-siyah meyveler üreten bir bitkidir. Günümüzde şurup, kapsül, tablet, gumi ve pastil gibi çeşitli formatlarda bağışıklık takviyesi olarak pazarlanmaktadır.
Bitkinin meyvesi, antosiyaninler, flavonoidler ve C vitamini açısından zengindir. Hem laboratuvar çalışmaları hem de bazı klinik araştırmalar, kara mürver ekstresinin grip ve soğuk algınlığının süresini kısaltmaya yardımcı olabileceğini göstermektedir. Ancak işin kritik bir boyutu var: Bitkinin ham hali, özellikle yaprak, gövde ve olgunlaşmamış meyveleri, güçlü toksinler içermektedir.(2)
Kara mürver neden toksik olabilir? Siyanojenik glikozitler
Kara mürveri potansiyel olarak tehlikeli kılan temel bileşen: siyanojenik glikozitler, başta sambunigrin. Bu bileşikler vücutta enzimatik hidrolizle parçalanarak hidrojen siyanür (HCN) serbest bırakır.
KARAMÜRVER'DEKİ SİYANÜR
Sambucus nigra'nın en yüksek düzeyde siyanojenik glikozit içeren kısımları sırasıyla yapraklar, kabuk, tohumlar ve olgunlaşmamış meyvelerdir. Pişirme işlemi bu bileşikleri büyük ölçüde parçalar; yüksek ısı uygulaması siyanojenik glikozit içeriğini %80–96 oranında azaltabilir. (Kaynak: ScienceDirect, Processed elderberry products, 2016)
KARAMÜRVER'DE Toksik doz eşiği nedir?
İnsanlarda akut siyanür toksisitesi vücut ağırlığına göre 0,5–3,5 mg/kg olarak tanımlanmaktadır. Daha yüksek dozlarda bilinç kaybı, hipotansiyon, felç, koma ve ölüm gibi hayati tehlikeli tablolar gelişebilir.(3)
Pişirilmiş, ticari olarak işlenmiş kara mürver meyvesiyle bu eşiğe ulaşmak teorik olarak zordur. Ancak ev yapımı ürünler, yetersiz ısıl işlem görmüş şuruplar veya ham meyve/yaprak içeren preparatlar çok daha tehlikelidir. Tüm bu riskler çocuklarda daha da artar; çünkü vücut ağırlıkları küçük olduğundan aynı miktar toksinin etkisi orantılı olarak büyür.
Kara mürver ekstresinin potansiyel faydaları
Kara mürver üzerine yapılan araştırmalar bazı umut verici bulgular sunmaktadır; ancak bu bulgular henüz büyük ölçekli, güçlü klinik kanıtlarla desteklenmemiştir.(4)
• Grip süresini kısaltabilir: Randomize çift kör plasebo kontrollü çalışmalar, kara mürver ekstresinin influenza süresini yaklaşık 4 gün kısaltabileceğini göstermiştir.
• Soğuk algınlığına karşı: 312 kişilik bir çalışmada kara mürver kullananların soğuk algınlığı gün sayısı (57), plasebo grubuna (117) kıyasla belirgin şekilde düşük bulunmuştur.
• Antioksidan ve anti-inflamatuvar etkiler: 2022 tarihli bir çalışma, kara mürverin oksidatif stresi azaltma ve inflamatuvar süreçleri baskılama potansiyelini belgelemiştir.
• Antiviral aktivite: İn vitro çalışmalar, yüksek dozda kara mürver ekstresinin hücreleri viral enfeksiyondan koruyabileceğini; hatta 1918 İspanyol gribi virüsüne (H1N1) karşı bile etki gösterdiğini ortaya koymuştur.
Çocuklarda özel riskler neler?
Çocuklar "küçük yetişkinler" değildir. Gelişmekte olan bağışıklık ve sindirim sistemleri takviyelere farklı tepkiler verebilir. Kara mürver özelinde çocuklarda göz önünde bulundurulması gereken başlıca riskler şunlardır:
• Toksik doz eşiği düşüklüğü: Vücut ağırlığı az olduğundan aynı toksin miktarının etkisi orantılı olarak daha şiddetlidir.
• Ham/ev yapımı ürün tehlikesi: Piyasada satılan ev yapımı şuruplar veya yanlış hazırlanmış ürünler yetersiz ısıl işlem görmüş olabilir.
• İçerik belirsizliği: Düzenleyici denetim dışı ürünlerde etiket ile gerçek içerik uyuşmayabilir.
• İlaç etkileşimleri: Bağışıklık uyarıcı etkisi nedeniyle bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanan çocuklarda tehlikeli etkileşimler söz konusu olabilir.
Kara mürver ekstresi satın alırken nelere dikkat edilmeli?
Türkiye dahil pek çok ülkede kara mürver ekstreleri takviye edici gıda kategorisinde yer almakta; ilaçlar gibi sıkı bir denetimden geçmemektedir. Bu durum tüketici için ciddi bir risk yaratmaktadır. Satın alma öncesi kontrol edilmesi gereken kriterler:
• Standardize ekstrakt tercihi: Ürünün belirli bir antosiyanin yüzdesine standardize edildiğini ve bağımsız laboratuvar tarafından doğrulandığını gösteren ibare arayın.
• Üçüncü taraf sertifikası: NSF, USP, ConsumerLab veya benzeri bağımsız kuruluşlardan kalite belgesi olan ürünleri tercih edin.
• Yalnızca meyve içeriği: Ürünün yalnızca olgunlaşmış, pişirilmiş meyve özü içerdiğini; yaprak, gövde veya tohum eklenmediğini doğrulayın.
• Çocuğa özel formülasyon: Çocuklar için hazırlanmış ürünlerde yaş ve kilo bazlı dozlama rehberi bulunmalıdır.
• GMP (İyi İmalat Uygulamaları) belgesi: Üretim tesisinin GMP sertifikasına sahip olduğundan emin olun.
• Hekim onayı: Her yaş grubunda, özellikle kronik hastalığı veya ilaç kullanımı olan çocuklarda mutlaka çocuk hastalıkları uzmanına danışın.
'Doğal' her zaman güvenli demek değildir
Kara mürver ekstresi, klinik literatürde yer alan bazı pozitif bulgularla desteklenen ve doğru kullanımda yararları olabilecek bir bitkisel takviyedir. Ancak çocuklarda kullanımı için büyük ölçekli güvenlik verisi hâlâ yetersizdir. Ham meyve ya da yetersiz işlenmiş ürünlerin tüketimi siyanür zehirlenmesine kadar gidebilecek ciddi tablolara neden olma riski taşır.
