Market rafındaki fiyatların hızla yükseldiği dönemlerde tüketicinin aklına gelen ilk sorulardan biri aynı: Devlet, “Bu ürün şu fiyattan daha pahalı satılamaz” diyebilir mi?
Dünyadaki örnekler bunun mümkün olduğunu ancak tek bir model bulunmadığını gösteriyor. Doğrudan tavan fiyat uygulayan ülkeler olduğu gibi marketin üründen elde edeceği kârı sınırlayan veya düşük fiyatlı temel gıda sepetleri oluşturan ülkeler de bulunuyor. Son örnek ise İskoçya’dan geldi.
İskoçya 50 temel gıdaya tavan fiyatı tartışıyor
İskoçya hükümeti, artan yaşam maliyetlerine karşı temel gıda fiyatlarının sınırlandırılmasını öngören düzenleme için kamuoyu görüşü almaya başladı.
Ekmek, süt ve yumurta başta olmak üzere 20 ila 50 temel gıda ve içecek kapsama girebilecek. Planın önemli ayrıntısı ise marketteki bütün ekmek veya sütlerin fiyatının sabitlenmeyecek olması. Büyük perakendecilerin kapsamdaki her kategoride en az bir ürünü belirlenen azami fiyat veya altında satması öngörülüyor.
Ancak çiftçi ve gıda sektörü örgütleri karşı çıkıyor. Temel endişe, marketlerin fiyat sınırlamasından doğan maliyeti tedarikçilere ve çiftçilere daha düşük alım fiyatı olarak yansıtması.
Macaristan doğrudan gıda fiyatlarını dondurdu
En dikkat çekici deneyimlerden biri Macaristan’da yaşandı. Hükümet 2022’de şeker, un, ayçiçek yağı, süt ve bazı et ürünleri dahil temel gıdaların fiyatlarını Ekim 2021 seviyelerinde dondurdu. Daha sonra yumurta ve patates de kapsama alındı.
Uygulama Ağustos 2023’te kaldırıldı. OECD değerlendirmesine göre tavan fiyatlar düşük gelirli tüketicilere belirli ölçüde rahatlama sağlasa da genel gıda enflasyonunu kontrol altına alamadı. Fiyatı sınırlanmayan bazı ikame ürünlerde marjların yükselmesi de uygulamanın etkisini azalttı.
Macaristan daha sonra yöntemi değiştirdi. Gıda enflasyonu 2025 başında yeniden yükselince bu kez temel gıdalarda perakende kâr marjı sınırlaması getirildi.
OECD'nin 2026 değerlendirmesi, bunun fiyatlarda bir defalık düşüş yarattığını ancak gıda enflasyonu üzerinde kalıcı etki oluşturmadığını belirtiyor.
Sırbistan “fiyatı değil, marketin kârını” sınırladı
Sırbistan farklı bir yol izledi. Eylül 2025’te yürürlüğe giren düzenlemeyle büyük perakende zincirlerinde 23 ürün kategorisinde azami kâr marjı yüzde 20 olarak belirlendi.
Süt, yumurta, ekmek, et, balık, meyve-sebze, şeker, un, makarna, yağ, pirinç ve bebek mamaları kapsama alınan ürünler arasında yer aldı.
Üstelik yalnızca market marjına müdahale edilmedi. Marketlerin tedarikçilerden talep edebileceği çeşitli ücret ve kesintilere de sınırlar konuldu. Böylece üreticinin fiyat baskısı altında kalmasının önüne geçilmesi amaçlandı.
Tavan fiyat gerçekten gıdayı ucuzlatıyor mu?
Asıl tartışma burada başlıyor. Bir ürünün piyasa fiyatı 100 lirayken devlet 80 liralık tavan koyarsa, aradaki 20 lirayı gerçekte kim karşılayacak?
Market kârından mı vazgeçecek, gıda üreticisine daha düşük fiyat mı teklif edecek, çiftçinin ürününü daha ucuza mı alacak, yoksa zararını fiyatı serbest bırakılan başka ürünlere mi aktaracak?
Dünya örnekleri tavan fiyatın tüketiciye kısa vadede rahatlama sağlayabileceğini ancak üretim maliyetlerini ortadan kaldırmadığını gösteriyor.
Yanlış tasarlanan sistemde fiyat artışı başka ürünlere kayabilir, tedarikçi üzerindeki baskı artabilir ve uzun vadede rekabet zarar görebilir.
OECD de kalıcı düşük fiyatlar açısından rekabetin güçlendirilmesinin fiyat kontrollerinden daha etkili olabileceğine dikkat çekiyor.
