Günlük beslenmede sıkça tüketilen paketli gıdalar, sadece kalori ve şeker içeriğiyle değil, bağırsak sağlığı üzerindeki etkileriyle de tartışma konusu. Son yıllarda yapılan araştırmalar, ultra işlenmiş gıdaların (UPF) bağırsak mikrobiyomunu olumsuz etkileyebileceğini ortaya koyuyor.
Uzmanlar, bağırsaklarımızda yaşayan trilyonlarca mikroorganizmanın; bağışıklık sisteminden ruh haline, metabolizmadan beyin fonksiyonlarına kadar birçok süreci etkilediğini belirtiyor. Bu nedenle mikrobiyomun çeşitliliği, genel sağlığın temel göstergelerinden biri kabul ediliyor.
Bağırsak Mikrobiyomu Neden Bu Kadar Önemli?
King's College London’dan beslenme profesörü Sarah Berry, mikrobiyomu “vücudumuzdaki ekstra bir organ gibi işleyen bütüncül bir ekosistem” olarak tanımlıyor.
Bilimsel veriler, bağırsak bakteri çeşitliliği düşük olan bireylerde; daha fazla iltihaplanma, uyku problemleri, sindirim sistemi rahatsızlıkları ve metabolik hastalık riski görüldüğünü ortaya koyuyor. Yüksek mikrobiyom çeşitliliği ise daha uzun yaşam süresiyle ilişkilendiriliyor.
Emülgatör Nedir? Hangi Gıdalarda Bulunur?
Ultra işlenmiş gıdaların önemli bir bölümünde emülgatörler, yapay tatlandırıcılar ve çeşitli katkı maddeleri bulunuyor. Emülgatörler özellikle:
- Paketli ekmekler
- Hazır kek ve pastalar
- Dondurma
- Soslar
- Hazır salatalar
- İşlenmiş et ürünleri gibi ürünlerde yaygın olarak kullanılıyor.
Bu maddeler ürünlerin raf ömrünü uzatıyor, dokusunu iyileştiriyor ve yağ ile suyun karışmasını sağlıyor. Ancak araştırmalar, bu katkı maddelerinin bağırsak bariyerine zarar verebileceğini gösteriyor.
Emülgatörler Bağırsak Duvarını Nasıl Etkiliyor?
Institut Pasteur’de araştırmacı Benoit Chassaing liderliğinde yapılan deneylerde, bazı yaygın emülgatörlerin bağırsak bakterilerinin koruyucu mukus tabakasını aşarak bağırsak duvarına yaklaşmasına neden olduğu gözlemlendi.
Bu durumun; kronik iltihaplanma, iltihaplı bağırsak hastalığı, irritabl bağırsak sendromu ve kolorektal kanser riski ile bağlantılı olabileceği ifade ediliyor.
Araştırmaların bir kısmı hayvan deneylerine dayanırken, insanlarda yapılan küçük ölçekli çalışmalarda da bağırsak mikrobiyota dengesinde bozulma tespit edildi.
Tip 2 Diyabet ve Kanser Riski Artabilir mi?
2024 yılında Fransa’da 100 binden fazla yetişkin üzerinde yapılan geniş çaplı bir araştırma, emülgatör tüketimi yüksek olan bireylerde tip 2 diyabet riskinin daha fazla olduğunu ortaya koydu.
Benzer şekilde 90 binden fazla yetişkini kapsayan başka bir çalışmada ise meme ve prostat kanseri ile emülgatör tüketimi arasında potansiyel bir ilişki saptandı. Uzmanlar, bu sonuçların “nedensellik” değil “ilişki” gösterdiğini vurguluyor.
Ultra İşlenmiş gıdalar Bağırsak Çeşitliliğini Azaltıyor
Deakin Üniveristesi'nde beslenme epidemiyoloğu Melissa Lane ve ekibinin yaptığı randomize kontrollü bir çalışmada, üç hafta boyunca ultra işlenmiş gıdalarla beslenen bireylerin bağırsak mikrobiyota çeşitliliğinde düşüş gözlemlendi.
Çalışmada; her iki grup benzer kilo verdi. Ancak yüksek ultra işlenmiş gıda tüketen grupta bağırsak çeşitliliği azaldı, kabızlık, şişkinlik ve karın ağrısı daha sık görüldü. Araştırmacılar bu farkın, tam gıdalardaki lif çeşitliliği ve düşük katkı maddesi içeriğinden kaynaklanabileceğini belirtiyor.
EFSA ve FDA Ne Diyor? Katkı Maddeleri Güvenli mi?
European Food Safety Authority (EFSA), Avrupa Birliği’nde kullanılan tüm gıda katkı maddelerinin güvenlik değerlendirmesinden geçtiğini ve E numarası ile tanımlandığını belirtiyor.
Benzer şekilde U.S. Food and Drug Administration (FDA) da piyasaya sürülen gıda katkı maddelerinin onay sürecinden geçtiğini ifade ediyor.
Ancak uzmanlara göre bu testler genellikle toksisite ve DNA hasarı üzerinden yapılıyor; mikrobiyom üzerindeki uzun vadeli etkiler ise geçmişte kapsamlı biçimde incelenmedi.
Bağırsak Sağlığını Korumak İçin Ne Yapmalı?
Uzmanların ortak görüşü, ultra işlenmiş gıdalardan tamamen kaçınmanın gerçekçi olmadığı yönünde. Ancak şu öneriler öne çıkıyor:
- Daha fazla taze ve minimum işlenmiş gıda tüketmek
- Lif ve polifenol açısından zengin beslenmek
- Evde yemek pişirme oranını artırmak
- Atıştırmalık tercihlerinde daha doğal seçeneklere yönelmek
