Karadeniz'de çay tarımının en eski geleneklerinden biri olan yarıcılıkta yeni bir dönem yaşanıyor. Başkasına ait çay bahçesinin bakımını ve hasadını üstlenerek gelirini bahçe sahibiyle paylaşan yarıcılar, artık yarı yarıya anlaşmaların maliyetleri karşılamadığını belirterek, bahçe sahibine sadece hasat edilen çayın 3'te 1'ini bırakmaya başladı.
Çayda yarıcılık nedir, üçte bir sistemi nasıl işliyor?
Doğu Karadeniz'de geleneksel yarıcılık uygulamasında bahçenin bakımını ve hasadını üstlenen kişiyle arazi sahibi, elde edilen geliri genellikle eşit paylaşıyordu.
Ancak son yıllarda yaygınlaşan üçte bir sisteminde gelir, yarıcı lehine değişiyor.
Yeni paylaşım biçiminde ürün gelirinin üçte ikisi yarıcıya, üçte biri bahçe sahibine bırakılıyor.
Bu sistemde gübreleme, ot temizliği, nakliye, barınma ve hasat masraflarının kimin tarafından karşılanacağı ise taraflar arasındaki anlaşmaya göre değişiyor.
Akademik araştırma da değişimi ortaya koydu
Doğu Karadeniz'de çay tarımındaki dönüşüm, akademik araştırmalara da yansıdı.
Dr. Özlem Şendeniz ve Aysel Öztürk tarafından hazırlanan, BAYETAV desteğiyle yayımlanan Doğu Karadeniz'de Çay Tarımı ve Görünmeyen Eşitsizlikler başlıklı araştırmada, geleneksel yarıcılık sistemindeki değişime dikkat çekiliyor..
Araştırmaya göre artan girdi maliyetleri, enflasyon, iş gücü sıkıntısı ve çay gelirinin reel olarak gerilemesi, paylaşım oranlarını değiştiren başlıca nedenler arasında.
ESKİDEN 3'TE 2'Sİ BAHÇE SAHİBİNE KALIYORDU
Saha araştırmasında görüşülen bir üretici, geçmişte yarıcının ürünün üçte birini aldığını ancak bugün üçte ikisinin yarıcıya kaldığını anlattı.
Araştırmaya katılanların yüzde 37,4'ü yarıcıyla çalıştığını belirtirken, yüzde 56,3'ü ücretli işçi kullandığını bildirdi.
Sosyal medyada tartışma: Tapuyu da verelim!
Sosyal medyada üçte bir sistemiyle bahçe arayanların ilanları, çay üreticileri arasında tartışma başlattı.
Bir kullanıcı, eskiden çay bahçelerinin yarı yarıya işlendiğini hatırlatarak yeniden bu sisteme dönülmesini istedi.
Başka bir kullanıcı ise yarıcıların artan giderlerine dikkat çekerek, yarı yarıya çalışmanın artık maliyetleri karşılamadığını savundu.
Tartışmada bazı yarıcılar, gübrenin bahçe sahibi tarafından karşılanması şartıyla yarı yarıya çalışabileceklerini belirtiyor.
Gübreleme, ot temizliği ve nakliye gibi işlerin paylaşımı, gelir oranı kadar önemli bir pazarlık unsuruna dönüşmüş durumda.
30 ton çayda bahçe sahibinin payı 175 bin TL azalıyor
Tarım ve Orman Bakanlığı'nın kilogram başına 35 TL olarak açıkladığı fiyat esas alındığında, 30 ton yaş çayın toplam satış değeri 1 milyon 50 bin TL'ye ulaşıyor.
Yarı yarıya paylaşımda bahçe sahibi ve yarıcı 525'er bin TL alıyor.
Üçte bir sisteminde ise bahçe sahibinin payı 350 bin TL'ye düşerken, yarıcının payı 700 bin TL'ye yükseliyor.
Böylece yalnızca paylaşım oranındaki değişiklik nedeniyle bahçe sahibinin brüt gelirinde 175 bin TL'lik fark oluşuyor.
Çay toplama ücretleri de yükseldi
Çay üreticileriyle yarıcılar arasındaki anlaşmazlığın arkasında yükselen işçilik maliyetleri de bulunuyor.
Rize Ziraat Odası Başkanı Bünyamin Arslan, bölgedeki ziraat odalarının ortak kararıyla 2026 yılı çay toplama ücretinin kilogram başına 10 TL, günlük yevmiyenin ise 3 bin TL olarak belirlendiğini açıklamıştı.
Karadeniz'de yıllardır devam eden bu geleneksel ortaklığın geleceği ise artık yalnızca çay fiyatına değil, bahçe sahibiyle yarıcının gelir ve masrafları nasıl paylaşacağına da bağlı.
