Bir kafede boş masa bulmanın güçleşmesi, uzun süredir aynı soruyu gündeme getiriyor: “Hayat pahalılığından şikâyet ediliyor ama kafeler neden dolu?”
Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfının (TEPAV) “Cafe Latte Ekonomisi: Bir Fincanda İki Türkiye” başlıklı araştırması, kafelerde görülen kalabalığın toplumun genelinde alım gücünün korunduğu anlamına gelmediğini ortaya koydu.
Araştırmaya göre dışarıda yemek, 2000’li yıllarda bütün gelir gruplarına yayılan bir orta sınıf alışkanlığına dönüşürken, 2016’dan sonra bu eğilim tersine döndü. Dar gelirli kesim kafe ve restoran harcamalarını azaltmaya başlarken, dışarıda yemek giderek üst gelir gruplarında yoğunlaştı.
Harcama arttı ama nedeni daha fazla tüketim değil
Lokanta ve konaklama hizmetlerinin hane halkı tüketim harcamaları içindeki payı 2009’da yüzde 6,8’di. Bu oran 2024’te yüzde 9,7’ye yükseldi.
2009-2024 döneminde lokanta ve konaklama tüketimi reel olarak yüzde 139,1 artarken, toplam hane halkı tüketimindeki reel artış yüzde 159,8 oldu. Başka bir ifadeyle dışarıda yeme tüketimi büyüdü ancak hanelerin toplam tüketiminden daha yavaş büyüdü.
En yoksul yüzde 20 dışarıda yemeyi kıstı
Gelir gruplarına göre harcama verileri, kafeleri ve restoranları kimlerin doldurduğunu daha açık biçimde gösteriyor.
2002-2016 döneminde lokanta ve otel harcamalarının toplam tüketim içindeki payı bütün gelir gruplarında yükseldi. En yoksul yüzde 20’lik kesimde bu oran yüzde 3,1’den yüzde 4,6’ya, en zengin yüzde 20’de ise yüzde 5’ten yüzde 7,6’ya çıktı.
Ancak 2016’dan sonra tablo değişti. 2016-2025 döneminde lokanta ve otel harcamalarının payı, en yoksul yüzde 20’de 1,4 puan azaldı. En zengin yüzde 20’de ise 0,8 puan arttı. Fark 2002’de 1,9 puan, 2016’da 3 puanken 2025’te 5,2 puana yükseldi.
Otel çıkarıldığında da fark iki kattan fazla
TEPAV bu değişimi, dışarıda yemenin “tabana yayılmış küçük bir lüks” olmaktan çıkarak yeniden üst gelir gruplarında toplanması şeklinde değerlendirdi.
2024’te konaklama, lokanta-otel grubundaki toplam harcamaların yalnızca yüzde 9’unu oluşturdu. En zengin yüzde 20’nin konaklama harcama payı, en yoksul yüzde 20’nin 11 katına ulaştı.
Kafeler neden hâlâ dolu?
Rapora göre bunun tek bir açıklaması yok. Talebin önemli bölümü artık orta ve üst gelir gruplarından geliyor. Ancak değişen tüketim tercihleri de kafelerin kalabalık kalmasında etkili oluyor.
Ev, otomobil ve tatil gibi büyük hedefler erişilemez hâle geldikçe, harcanabilir gelirin keyif için ayrılan bölümü daha küçük ve ulaşılabilir tüketimlere yöneliyor. Bir fincan kahve veya dışarıda yapılan kahvaltı, daha büyük tüketim hedeflerinin yerine geçen “erişilebilir lüks” işlevi görüyor.
