Bir tabak mantar yemeği yiyorsunuz… Birkaç dakika sonra masanın üzerinde “minik insanlar” yürümeye başlıyor. Kimisi zıplıyor, kimisi dans ediyor, kimisi size bakıp gülümsüyor.
Çin'in Yunnan bölgesinde yetişen ve yerel adı “jian shou qing” olan yabani mantarla ilgili anlatılar bu yönde.
Bilim insanlarının Lanmaoa asiatica olarak tanımladığı bu mantar, özellikle az pişmiş tüketildiğinde bazı kişilerde güçlü halüsinasyonlar ve nöropsikiyatrik belirtilerle ilişkilendiriliyor.
“Jian shou qing” nedir?
Jian shou qing, Yunnan’da pazar tezgâhlarında ve restoran mutfaklarında sık görülen bir “yabani mantar grubu” adı olarak kullanılıyor.
Bu grupta halk arasında farklı renk adlarıyla anılan türler bulunuyor. Mantarın en dikkat çekici özelliklerinden biri, sıkıldığında ya da kesildiğinde indigo/maviye yakın bir renge dönmesi.
Bu görsel değişim bile tek başına merak uyandırıyor; ancak asıl popülerlik dalgası, yemeğin ardından paylaşılan “küçük insanlar”, “periler”, “elfler” gibi temalı halüsinasyon hikâyeleriyle büyüdü.
Viral trend: milyonlarca paylaşım, “deneyim” videoları
Sosyal medya platformlarında #Jianshouqing etiketiyle yapılan paylaşımlar, mantarı bir “yaz trendi”ne çevirdi. Kullanıcılar bir yandan bu mantarın lezzetini ve pişirme yöntemlerini tartışırken, diğer yandan “zehirlenme ve halüsinasyon deneyimlerini” anlatan içerikler hızla çoğaldı.
Bu viral dalga, restoran sektörüne de doğrudan yansıdı. Yunnan mutfağı sunan işletmelerde jian shou qing’li yemekler menülerde daha görünür hale geldi; bazı mekanlar mantarı kızartma veya güveç şeklinde servis etmeye başladı.
Her şeyin içine girdi: kahve, dondurma, bira…
Trend büyüyünce, iş sadece mantar yemeğiyle sınırlı kalmadı. Bazı işletmeler “jian shou qing aroması” veya “görsel etkisi” üzerinden yeni ürünler çıkardı: “kirli kahve”, yoğurt, içecek ve dondurma gibi.
Buradaki kritik nokta şu: Birçok üründe mantarı gerçekten kullanmıyorlar. Örneğin “jian shou qing kirli kahvesi” diye sunulan bazı içeceklerin, mantarın kendisini değil, turkuaz rengi vermek için spirulina karışımını ve “mantar aroması” için başka bileşenleri kullandığı aktarılıyor. Yani görüntü trendine oynanıyor ama gerçek mantarın riskini taşımayabiliyor.
Peki bu mantar neden böyle etkiler yaratıyor?
Lanmaoa asiatica ile ilgili en dikkat çekici bilimsel nokta şu: Klasik “sihirli mantarlar” gibi bilinen psikoaktif bileşikler (ör. psilosibin) burada gösterilememiş durumda. Yani mekanizma hâlâ tam çözülebilmiş değil.
Lanmaoa asiatica'nın zararları neler?
Akademik bulgulara göre zehirlenme vakalarında; en sık görülen nöropsikiyatrik belirti yüzde 75 ile halüsinasyonlar. Sık görülen diğer belirtiler halsizlik (%60), gastrointestinal şikâyetler ise bulantı (%60) ve kusma (%45) olarak raporlanıyor.
Metabolomik analizler, mantarın bazı kişilerde vücudun enerji üretim hatlarında (mitokondriyal işlevlerde) geçici bozulmalarla ilişkili olabileceğine işaret ediyor.
Çalışmalarda bazı metabolik belirteçlerin (ATP/ADP/AMP gibi enerji molekülleriyle ilişkili ölçümler) farklılaştığı görülmüş; bu da etkilerin “sadece psikolojik” değil, biyolojik karşılığı olabileceğini düşündürüyor.
Lanmaoa asiatica yenilmemeli!
Bu mantar “yenilebilir” diye pazarlanabilse de, uzmanların ortak vurgusu: yetersiz pişirme riskli. Çünkü etkiyi tetikleyen şeyin tam olarak ne olduğu bilinmediği gibi, spesifik bir panzehir de bulunmuyor.
Vakaların büyük kısmı iyi seyretse bile; şiddetli halüsinasyonlar kişinin kendine zarar verme veya kazara yaralanma riskini artırabiliyor.
Yellen etkisiyle popülerliği arttı
Bu mantarın popülerliğini artıran detaylardan biri de, eski ABD Hazine Bakanı Janet Yellen’ın 2023’te Yunnan’da bir restoranda jian shou qing yediğinin ortaya çıkmasıydı.
Yerel basına yansıyan bilgilere göre bu detayın ardından ilgili restoranın satışlarının yükseldiği konuşuldu. Ancak bugün gelinen noktada trendi asıl büyüten unsur, sosyal medyadaki viral içerikler ve restoranların menü yarışına dönüşen ilgisi.
