Pestisitlerin yalnızca uygulama sırasında değil, yıllar sonra ortaya çıkabilecek sağlık etkileri açısından da yakından izlenmesi gerektiğine işaret eden yeni bir araştırma yayımlandı. Occupational and Environmental Medicine dergisinde yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz, işyerinde pestisitlere maruz kalmanın amyotrofik lateral skleroz (ALS) riskinde yüzde 60 ila 70 arasında artışla ilişkili olduğunu ortaya koydu.
Araştırmacılar, 1990-2025 yılları arasında yayımlanan çalışmaları inceleyerek pestisit maruziyeti ile ALS arasındaki ilişkiyi değerlendirdi. İncelenen çalışmalar, özellikle tarım, peyzaj ve haşere kontrolü gibi pestisitlerle daha sık temas edilen meslek gruplarındaki risklere dikkat çekiyor.
Pestisit maruziyeti ALS riskini yüzde 70 artırabilir
Araştırmaya göre, mesleki olarak pestisitlere maruz kalan kişilerde ALS görülme riski, maruz kalmayanlara kıyasla yaklaşık yüzde 60 daha yüksek bulundu.
Pestisitlere daha yoğun düzeyde maruz kalan çalışanlarda ise risk daha da yükseldi. Üç çalışmanın sonuçlarına göre yüksek düzeyde maruziyet, ALS riskinin maruz kalmayanlara göre neredeyse üç katına çıkmasıyla ilişkilendirildi.
Pestisit türleri açısından bakıldığında da dikkat çekici sonuçlar ortaya çıktı. Herbisitlere maruz kalma yüzde 70, insektisit ve fungisitlere maruz kalma ise yaklaşık yüzde 60 daha yüksek ALS riskiyle ilişkilendirildi.
Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: Araştırma, belirli bir pestisitin ALS'ye kesin olarak neden olduğunu kanıtlamıyor. Bulgular, mesleki pestisit maruziyeti ile ALS arasında istatistiksel bir ilişki bulunduğunu gösteriyor.
Erkeklerde pestisit kaynaklı ALS riski daha yüksek
Araştırmada erkekler ve kadınlar ayrı olarak incelendi. Pestisitlere mesleki olarak maruz kalan erkeklerin ALS geliştirme riskinin, maruz kalmayan erkeklere kıyasla yaklaşık iki kat daha yüksek olduğu görüldü.
Kadınlarda ise benzer bir risk artışı tespit edilmedi. Ancak araştırmacılar, bu sonucun kadınlar açısından pestisitlerin risksiz olduğu anlamına gelmediğine dikkat çekiyor. Çalışmalardaki veri sayısının ve maruziyet ölçümlerinin sınırlı olması, cinsiyetler arasındaki farkın kesin biçimde yorumlanmasını güçleştiriyor.
ALS nedir, pestisitlerle bağlantısı neden önemli?
Amyotrofik lateral skleroz (ALS), beyinden omuriliğe ve oradan kaslara hareket komutlarını taşıyan motor nöronları etkileyen ilerleyici bir nörolojik hastalık.
Hastalık ilerledikçe kaslarda güçsüzlük, konuşma ve yutma güçlüğü, hareket kabiliyetinde azalma ve ilerleyen dönemlerde solunum sorunları ortaya çıkabiliyor. ALS nadir görülen bir hastalık olsa da hızlı ilerleyebiliyor ve günümüzde hastalığı tamamen ortadan kaldıran bir tedavi bulunmuyor.
Pestisitlerin kısa vadede sinir sistemi üzerinde toksik etkiler oluşturabileceği uzun zamandır biliniyor. Yeni araştırmanın önemi ise mesleki maruziyetin uzun yıllar sonra ortaya çıkabilecek nörolojik sonuçlarıyla ilgili kanıtlara katkı sağlaması.
Türkiye'de pestisit kullanımı ne kadar?
Pestisit tartışması Türkiye açısından da kritik önem taşıyor. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de 2024 yılında aktif madde bazında toplam 17,8 milyon kilogram/litre bitki koruma ürünü kullanıldı.
Bu kullanımın yaklaşık 6,04 milyon kilogram/litresi insektisit, 4,46 milyonu fungisit ve 4,23 milyonu herbisitlerden oluştu.
Bu rakamlar, pestisit kullanımının yalnızca üreticiyi değil; tarım işçilerini, çevrede yaşayanları, su kaynaklarını ve gıda zincirinin tamamını ilgilendiren bir konu olduğunu gösteriyor.
Özellikle meyve ve sebze üretiminde pestisit kalıntılarının kontrolü, gıda güvenliği ve ihracat açısından da stratejik bir konu haline geliyor.
FDA pestisitleri yüzde kaç uygun görüyor?
Pestisit kalıntıları konusunda sıkça kullanılan “FDA yüzde kaç pestisite izin veriyor?” sorusunun aslında tek bir yüzdeyle yanıtı bulunmuyor.
ABD'de Çevre Koruma Ajansı (EPA) her pestisit ve gıda kombinasyonu için izin verilen maksimum kalıntı seviyesini, yani “tolerans” değerini belirliyor. FDA (ABD Gıda ve İlaç Dairesi) ise iç ve ithal gıdalarda bu limitlere uyulup uyulmadığını denetliyor.
FDA'nın yayımladığı 2023 mali yılı pestisit kalıntısı izleme raporunda, 84 ülke ve ekonomiden gelen 2.574 ithal gıda numunesinin yüzde 86,5'i ABD mevzuatındaki pestisit toleranslarına uygun bulundu.
