Salçalık domateste yıllardır tekrarlanan fiyat krizi bu sezon da üreticinin kapısını çaldı.
İzmir’in Torbalı, Tire ve Menemen ilçelerinde başlayan hasadın ardından Karacabey Ovası’nda da tarlaya girildi. Ancak üreticinin beklentisi kilogramda 6 TL seviyesiyken serbest piyasa fiyatı 4,5 TL’ye kadar düştü. Sözleşmeli üretimde ise fiyatların yaklaşık 5,2 TL seviyesinde olduğu belirtiliyor.
Karacabey Ziraat Odası İkinci Başkanı Ramazan Düzen, üreticinin üç yıldır maliyet baskısı altında olduğunu ve mevcut fiyatın üretimi sürdürülebilir olmaktan çıkardığını söylüyor.
Domates 4,5 TL ama çiftçinin elinde 3 TL kalıyor
Karacabey’de paylaşılan maliyet hesabına göre salçalık domateste dekar başına üretim maliyeti yılın ilk aylarında yaklaşık 50 bin TL olarak hesaplandı.
Bölgede dekardan ortalama 10 ton ürün alındığı belirtiliyor. Ancak domatesin tarladan toplanması kilogram başına yaklaşık 1 TL, fabrikaya nakliyesi ise mesafeye göre yaklaşık 30-40 kuruş ek maliyet oluşturuyor.
Ürün 4,5 TL’den satıldığında bu giderler çıktıktan sonra üreticinin elinde kilogram başına yaklaşık 3 TL kalıyor.
Düzen’in tepkisi de bu noktada: “Bugün 3 liraya sakız bile yok.”
Üreticinin verdiği fiyat, tüketicinin karşılaştığı fiyatla kıyaslandığında ise fark daha görünür hale geliyor. Salçalık domates pazarda kilogram başına yaklaşık 10-15 TL bandında, 18-20 kilogramlık kasalar ise yaklaşık 250 TL’ye satılabiliyor.
Güney Marmara’da 140 bin dekar domates
Salçalık domates yalnızca Karacabey için değil, Türkiye’nin gıda sanayisi açısından da stratejik bir ürün.
Üretici temsilcilerinin verdiği bilgilere göre Güney Marmara’da yaklaşık 140 bin dekar, yalnızca Karacabey’de ise 90-95 bin dekar alanda salçalık domates ekimi yapıldı.
Türkiye’de sanayi domatesinin geleneksel merkezleri Bursa, Manisa, İzmir ve Balıkesir. Son yıllarda Konya ve Niğde gibi illerde de üretim hızla büyüdü.
2023 verilerinde Bursa 1 milyon 359 bin tonla salçalık domates üretiminde ilk sırada yer alırken, Manisa 958 bin ton, Konya 787 bin ton ve İzmir 770 bin ton üretim gerçekleştirdi.
Salçalık domateste kriz neden her yıl tekrarlanıyor?
Salçalık domatesteki sorun yalnızca bu sezona özgü değil. 2024 yılında da üretimin artmasıyla bazı bölgelerde toptan fiyatlar kilogram başına 2-2,30 TL seviyesine kadar düşmüş, üreticiler ürünlerini yola dökerek tepki göstermişti.
Sektördeki temel sorunlardan biri üretim miktarı ile sanayinin talebi arasında sağlıklı bir planlama kurulamaması.
Fiyatın iyi olduğu yılda daha fazla çiftçi domates ekiyor. Üretim arttığında fabrikaların talebi karşısında arz fazlası oluşuyor ve fiyat düşüyor. Zarar eden üretici ertesi sezon ekimden vazgeçince bu kez üretim azalıyor ve fiyat yükseliyor.
Üstelik salçalık domateste sözleşmeli üretim yapılmasına rağmen bu döngü tamamen kırılamıyor.
Üreticinin bir başka şikâyeti: Yüksek fire
İzmir’deki üreticilerin gündeme getirdiği bir başka sorun ise fabrikaların uyguladığı fire kesintileri.
Üreticiler, ürünün bol olduğu dönemlerde fabrikaların yüzde 25-30’a varan oranlarda fire uygulayabildiğini, bunun da kilogram fiyatını fiilen daha aşağı çektiğini ileri sürüyor.
Örneğin 4-4,5 TL üzerinden fabrikaya teslim edilen domateste yüksek fire kesintisi yapıldığında üreticinin kilogram başına elde ettiği gelir 3-3,5 TL seviyesine kadar düşebiliyor.
Sanayiciler ise enerji, işçilik, ambalaj ve finansman maliyetlerinden, ayrıca ihracat pazarlarında yaşanan kayıplardan şikâyetçi.
Salça ihracatındaki kırılma da fiyatı etkiliyor
Türkiye’nin domates salçası ihracatı 2022 yılında 300 bin tonu aşmış ve yaklaşık 468 milyon dolar gelir elde edilmişti.
Ancak aynı yıl iç piyasadaki fiyat artışları nedeniyle domates salçası ihracatı “kayda bağlı mallar” listesine alınarak kısıtlandı. Sonraki yıl ihracat yaklaşık 171 bin tona geriledi.
2024’te yaklaşık 177 bin ton salça ihraç edilirken 2025’te de miktarın yaklaşık 175 bin ton civarında kaldığı tahmin ediliyor.
İhracattaki bu zayıflama, fabrikaların iç pazara yönelmesine ve sektörde rekabetin artmasına neden olurken faturanın bir bölümünün hammadde alım fiyatlarına yansıdığı belirtiliyor.
Üretici DOMATES FİYATINA devlet müdahalesi istiyor
Karacabeyli üreticilerin talebi fiyatın en azından üretim maliyetinin altına düşmesini önleyecek bir mekanizma kurulması.
Ramazan Düzen, tarımda çiftçinin üretimi bir anda durdurma şansının bulunmadığını şu sözlerle anlatıyor:
“Sanayici olsan fabrikayı kapatabilirsin, esnaf olsan kepengi indirebilirsin. Hadi burada tarlada indir bakalım kepengi.”
Salçalık domatesteki tablo aslında yıllardır aynı soruya işaret ediyor: Üretim planlaması, sözleşmeli üretim ve sanayi talebi birbirine bağlanmadığı sürece domates çok olduğunda çiftçi, az olduğunda ise sanayici ve tüketici kriz yaşıyor.
Bu yılki fark ise çiftçinin söylediği rakamda saklı: Tarlada kilogramı 4,5 TL’ye kadar düşen domates, toplama ve nakliye çıktıktan sonra üreticiye yaklaşık 3 TL bırakıyor.
