Dünyada gıda fiyatlarını etkileyen baskılar yeniden güçleniyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) açıkladığı son veriler, uluslararası gıda emtia piyasalarında fiyatların Eylül ayında yaklaşık dört yılın en yüksek seviyesine ulaştığını gösterdi.
FAO Gıda Fiyat Endeksi, ağustosta revize edilen 134 puanlık seviyeden Eylül ayında 136 puana çıktı. Böylece endeks, Kasım 2022’den bu yana gördüğü en yüksek seviyeye ulaştı.
Gıda fiyatlarını neler etkiliyor?
Eylül ayındaki yükselişin arkasında tek bir ürün ya da tek bir neden bulunmuyor.
FAO verilerine göre tahıl, şeker ve bitkisel yağ fiyatlarında artış yaşanırken, et ve süt ürünlerinin fiyatlarında düşüş görüldü. Fiyat artışlarında ise iki başlık öne çıkıyor: hava koşulları ve lojistik.
Özellikle El Nino hava olayının güçlenebileceğine ilişkin endişeler, şeker piyasasında fiyatların son 18 ayın en yüksek seviyesine çıkmasına neden oldu. Karadeniz'deki savaş kaynaklı ticaret ve taşımacılık sorunları da buğday piyasasını etkiledi; buğday vadeli işlemleri Eylül ayının başında yaklaşık üç yılın en yüksek seviyesine ulaştı.
Karadeniz'deki sorun buğday ve mısır ticaretini de etkiliyor
Dünya gıda ticaretinde Karadeniz'in ayrı bir önemi bulunuyor. Bölgedeki ulaşım ve sevkiyat sorunları, özellikle buğday ve mısırın uluslararası piyasalara ulaşmasını zorlaştırabilecek bir risk oluşturuyor.
FAO, 2026/27 sezonunda dünya tahıl ticaretine ilişkin tahminini de aşağı yönlü revize etti. Kuruluş, Karadeniz'deki nakliye kısıtlamalarının buğday ve mısır ihracat beklentilerini etkilemesi nedeniyle küresel tahıl ticareti tahminini önceki aya göre yüzde 0,7 düşürdü.
Bu durumun önemi yalnızca tahıl fiyatlarıyla sınırlı değil. Buğday ve mısır; un, ekmek, yem ve çok sayıda gıda ürününün üretim zincirinde kullanılan temel hammaddeler arasında bulunuyor.
Dünya rekor düzeyde üretim yaparken fiyatlar neden yükseliyor?
FAO, 2026 yılı küresel tahıl üretim tahminini yaklaşık 2,979 milyar ton seviyesinde tutuyor. Bu miktar, bir önceki yılın rekorunun yüzde 2,1 altında olsa da dünya tarihindeki en yüksek ikinci üretim olarak öngörülüyor.
Üretim yüksek olsa bile gıdanın nerede üretildiği, hangi güzergâhlardan taşındığı, enerji ve nakliye maliyetlerinin ne olduğu ve hava koşullarının gelecek hasatları nasıl etkileyeceği fiyatların yönünü değiştirebiliyor.
FAO'dan tüketici gıda fiyatları için uyarı
FAO Baş Ekonomisti Maximo Torero, küresel emtia fiyatlarında enerji, ulaşım ve temel gıda ürünlerini etkileyen daha geniş tabanlı bir artış görüldüğünü belirtti.
Torero'ya göre Hürmüz Boğazı ve Karadeniz'deki lojistik sorunlarının iklim kaynaklı şoklarla birleşmesi, küresel emtia piyasalarındaki baskıyı artırıyor. Bu baskıların devam etmesi halinde özellikle gıda ve enerji ithalatına bağımlı ülkelerde tüketici fiyatlarına yansıma görülebileceği ifade edildi.
Burada önemli olan nokta ise zamanlama. Uluslararası emtia fiyatındaki değişim ile market rafındaki fiyat değişimi aynı anda gerçekleşmek zorunda değil. Aradaki süreçte döviz kuru, enerji ve nakliye maliyetleri, üretim giderleri, stoklar, ithalat koşulları ve ülkelerin kendi iç piyasalarındaki arz-talep dengesi de belirleyici oluyor.
Gıda fiyatlarında yeni risk: İklim
Eylül verileri, gıda fiyatlarında iklim faktörünün giderek daha fazla önem kazandığını da ortaya koyuyor.
El Nino'nun güçlenmesine ilişkin beklentiler, özellikle şeker gibi ürünlerde fiyatların yükselmesine neden olurken, gelecek dönemde farklı tarım ürünlerinin üretim koşulları açısından da yakından izleniyor.
Bu nedenle gıda fiyatlarının geleceğini yalnızca hasat miktarları üzerinden okumak artık yeterli değil. Kuraklık, aşırı yağış, sıcaklık değişimleri ve El Nino gibi küresel hava olayları, üretim kadar uluslararası gıda ticaretinin de önemli belirleyicileri arasında yer alıyor.
