Çocukların beslenme alışkanlıkları yalnızca aile sofrasında şekillenmiyor. Televizyonda karşılarına çıkan reklamlar, sosyal medya fenomenlerinin tanıttığı ürünler, oyunlar sırasında gördükleri markalar ve okul çevresinde kolayca ulaşabildikleri atıştırmalıklar da ne yiyeceklerini etkiliyor.
Şeker, tuz ve doymuş yağ içeriği yüksek ürünlerin çocuklara yönelik yoğun pazarlanması, dünya genelinde halk sağlığı politikalarının önemli gündem maddelerinden biri haline geldi.
Hükümetler, çocukluk çağı obezitesiyle mücadele kapsamında yalnızca beslenme eğitimi vermenin yeterli olmadığını; çocukların içinde büyüdüğü gıda ve reklam ortamının da düzenlenmesi gerektiğini savunuyor.
Bu yaklaşımın dikkat çeken örneklerinden biri Norveç oldu. Ülkede uzun yıllardır tartışılan sağlıksız gıda reklamlarının sınırlandırılması, gönüllü sektör uygulamalarının ötesine geçerek yasal düzenlemeye dönüştü.
Norveç, 18 yaş altını hedefleyen sağlıksız gıda reklamlarını yasakladı
Uygulama, 18 yaşın altındaki çocuk ve gençleri hedefleyen sağlıksız gıda ve içecek pazarlamasını kapsıyor. Televizyon ve diğer geleneksel mecraların yanı sıra dijital reklamlar, sosyal medya fenomenlerinin tanıtımları, sponsorluklar, ürün yerleştirme ve dolaylı marka tanıtımları da düzenlemenin kapsamına giriyor.
Böylece çocukların yalnızca doğrudan reklamlar aracılığıyla değil, eğlence içeriklerinin ve dijital deneyimlerin içine yerleştirilen ticari mesajlar yoluyla da sağlıksız ürünlere yönlendirilmesinin önüne geçilmesi amaçlanıyor.
Hangi gıdaların reklamı yasak kapsamında?
Norveç’in düzenlemesi, bütün gıda ürünlerini aynı kategoride değerlendirmiyor. Belirli ürün grupları doğrudan kısıtlamaya tabi tutulurken bazı ürünlerde şeker, tuz, doymuş yağ ve enerji içeriği gibi beslenme ölçütleri dikkate alınıyor.
Çikolata ve şekerlemeler, kek ve pastalar, atıştırmalıklar, dondurmalar ve şekerli içecekler doğrudan kısıtlanan kategoriler arasında yer alıyor.
Meyve suları, sütlü içecekler, kahvaltılık gevrekler, yoğurt ürünleri ve fast food gibi diğer kategorilerde ise belirlenen besin içeriği eşikleri esas alınıyor. Bu ölçütleri aşan ürünlerin çocuklara yönelik pazarlanması yasaklanıyor.
Düzenlemenin dayandığı besin profili modeli, DSÖ’nün sağlıksız gıda pazarlamasını sınırlandırmaya yönelik önerileriyle uyumlu şekilde hazırlandı.
İngiltere’de sağlıksız gıda reklamlarına 21.00 sınırı
Çocukluk çağı obezitesiyle mücadelede kapsamlı reklam kısıtlamalarına yönelen ülkelerden biri de İngiltere oldu.
İngiltere’de belirlenen ölçütleri karşılamayan, yağ, tuz veya şeker içeriği yüksek gıda ve içeceklerin reklamlarına yönelik yeni kurallar 5 Ocak 2026’da İngiltere'de genelinde yürürlüğe girdi.
Düzenlemeye göre kapsamdaki ürünlerin televizyon reklamları saat 21.00’den önce yayımlanamıyor. Ücretli çevrim içi reklamlar ise günün her saati kısıtlama kapsamında bulunuyor. Kurallar, belirli ürün grupları ve besin profili ölçütleri üzerinden uygulanıyor; mevzuatta istisnalar da yer alıyor.
Şili’de sağlıksız gıdalara hem reklam hem okul satışı kısıtlaması
Şili, sağlıksız gıda tüketimini azaltmak için reklam düzenlemelerini ürün etiketleri ve okul ortamındaki satış kurallarıyla birlikte uygulayan ülkeler arasında yer alıyor.
Ülkede yüksek miktarda şeker, tuz, doymuş yağ veya kalori içeren belirli ürünler için ambalajların ön yüzünde uyarı etiketleri kullanılıyor. Belirlenen kriterleri aşan ürünlerin çocuklara yönelik pazarlanmasına ilişkin kısıtlamalar uygulanıyor.
Düzenlemeler, çocukları hedefleyen reklam tekniklerini de kapsıyor. Çizgi film karakterleri, çocukların ilgisini çeken bazı görsel unsurlar, promosyon amaçlı oyuncaklar ve benzeri yöntemler, düzenlemeye tabi ürünlerin pazarlanmasında sınırlandırılıyor.
Şili’de ayrıca belirlenen beslenme ölçütlerini aşan ürünlerin okullarda satışı ve dağıtımına yönelik kısıtlamalar bulunuyor.
Meksika’da okul gıdaları için yeni kurallar
Meksika’da da çocukluk çağı obezitesiyle mücadele kapsamında okul ortamındaki yiyecek ve içeceklerin niteliğine yönelik düzenlemeler gündeme geldi.
Ülkede okul kantinleri ve okullarda sunulan gıdalara ilişkin kurallar sıkılaştırılarak daha sağlıklı beslenme seçeneklerinin desteklenmesi hedeflendi. Bu yaklaşım, yüksek şeker, tuz ve yağ içeriğine sahip ürünlerin çocukların günlük beslenmesindeki yerini azaltmayı amaçlıyor.
Meksika’nın önlemleri, gıda ambalajlarındaki uyarı etiketleri ve sağlıksız ürünlerin çocuklara yönelik pazarlanmasına ilişkin politikalarla birlikte değerlendiriliyor.
Portekiz’de çocukların yoğun olduğu yayınlarda reklam kısıtlaması
Portekiz, çocukları hedefleyen sağlıksız gıda reklamlarına sınırlama getiren Avrupa ülkelerinden biri.
Ülkede 2019’dan bu yana, izleyici veya dinleyici kitlesinin en az dörtte birini 16 yaşın altındaki çocukların oluşturduğu televizyon ve radyo yayınlarında belirli sağlıksız gıdaların reklamlarına kısıtlamalar uygulanıyor.
Dünya Sağlık Örgütü ülkeleri daha güçlü önlemlere çağırıyor
DSÖ, 2010’dan bu yana ülkelerin yağ, şeker veya tuz içeriği yüksek gıda ve içeceklerin çocuklara yönelik pazarlanmasını sınırlandırmasını öneriyor.
Örgütün 2023’teki tavsiyeleri, çocukların sağlıksız gıda reklamlarına maruz kalmasını azaltmak için daha kapsamlı ve zorunlu önlemlerin önemini yeniden gündeme taşıdı.
Bilimsel araştırmalar, çocukların gıda reklamlarına maruz kalmasının ürün tercihlerini, satın alma isteklerini ve beslenme davranışlarını etkileyebildiğini gösteriyor.
